وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێم كوردستان قسەكانی سەرۆكی دەستەی دەروازە سنوورییەكانی عێراق تۆمەتەكانی رەتكردەوە.
وەزارەتی دارایی و ئابووری حكوومەتی هەرێمی كوردستان راگەیەنراوێك لەبارەی قسەكانی سەرۆكی دەستەی دەروازە سنوورییەكانی عێراق لە دانیشتنێكی ئەنجوومەنی نوێنەران بڵاوكردەوە، تێیدا سەرجەم قسە و تۆمەتەكانی ناوبراوی رەتكردەوە.
ئەمەی خوارەوە دەقی ڕاگەیەندراوەكەی وەزارەتی دارایی و ئابوورییە:-
ڕۆژی 11ی ئەم مانگە لە میانەی بەڕێوەچوونی دانیشتنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کە سەرۆکی دەستەی دەروازە سنوورییەکانی عێراق تیایدا میوانداری کرابوو، دوور لە هەموو عورفێکی یاسایی و ئیداری بەبێ ئامادەبوونی نوێنەری حکومەتى هەرێمی کوردستان بەڕێز عومەر وائیلی هۆکاری کەمی داهاتی دەروازەکانی عێراقی خستووەتە ئەستۆی هەرێمی کوردستان و ژمارەیەک تۆمەت و قسەی بێ بنەمای لەسەر گومرگ و دەروازە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان کردووە و لەدەرەوەی سنوور و بەرپرسیارێتی خۆی قسەی لەسەر بابەتی مووچە و نەوت کردووە، بەپێویستمان زانی لەم چەند خاڵەی خوارەوە وەڵامی بدەینەوە هەتاکو نەتوانن ڕای گشتی و دەسەڵاتی یاسادانان چەواشە بکەن.
1- سەبارە بە دابەزینی داهات لە دەروازە سنوورییەکانی حکوومەتی فیدراڵ، بەپێی وتەی سەرۆکی دەستەی دەروازە سنوورییەکانی عێراق ئەگەر ئەو پاشەکشەیە راست بێت بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ ئەم هۆکارانە:
أ - گەندەڵی ئیداری و دارایی کە خۆیان لە ڕابردوودا بە ئاشکرا ئاماژەیان بە نەبوونی دەسەڵاتی حکوومەت کردووە لە بەشێک لەو دەروازانە.
ب- دەست تێکەڵکردن لەگەڵ قاچاخچییەکان و بەشێک لە سەرۆک هۆزەکان لە خاڵە سنوورییەکان بۆ هێنانە ناوەوەی کاڵا و شمەک دوور لە گومرگی فەرمی و پێناسی گومرگی.
ج - قەبارەی ئەو تەرکیاتانەی کە لە دەروازە سنوورییەکانی عێراق بۆ بارهەڵگرەکان دەکرێت ئاماژەیە بۆ بوونى گەندەڵییەکی ڕێکخراو.
د -پێشتر لە دەروازە سنوورییەکانی حکوومەتی فیدڕاڵ گومرگکردنی کاڵا بە کۆنتێنەر بووە واتە بە شێوەی گۆترە هەرچی لە کۆنتێنەرەکە هەیە بڕێکی دیاریکراوی پارە و گومرگێکی کەمی لێ وەردەگیرا، کەچی ئێستا کە بە سیستەم و پێناسەی راستەقینە جێبەجێ دەکرێت و گومرگی بەشێک لە کاڵا و کەلوپەلەکان زیاتر لە سی هێندە زیاد بووە لە کاتێکدا پێویستە ئەو جۆرە بڕیارانە بە بەرنامە و قۆناغ بە قۆناغ بێت.
ھـ - لە هەموو وڵاتێک وەرزی گومرگی هەیە کە بەپێی کات و مانگ و بەپێی وەرزی پێویستی کاڵا لە ناوخۆ داهاتی گومرگی ڕوو لە نزم بوونەوە و دواتر بەرزبوونەوە دەکات.
هەرچەندە ئەو وتانەی ناوبراو پێچەوانەی لێدوان و چاوپێکەوتنەکانی پێشتریەتی کە ئاماژەی بۆ زیادبوونی داهاتیان کردووە بە ڕێژەی لە 100%، هۆکاری ئەم زیادبوونەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ گومرگکردن بە حاویە (کۆنتێنەر) کە ئەوەش هۆکارێک بوو بۆ گواستنەوەی لە (50٪ تا 60٪) جموجووڵی بازرگانی لە دەروازە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستانەوە بۆ دەروازە سنوورییەکانی عێراق لە ساڵی ڕابردوودا.
2- سەبارەت بەهاوردەکردنی هەر کەلوپەل و کاڵایەک کە لە دەروازە فەرمییەکانی حکوومەتی فیدراڵەوە نایەتە ناوەوە و دواتر لە دەروازەکانی هەرێمی کوردستانەوە دێتە ناوەوە، ئەوە تۆمەتێکی بێ بنەمایە و بگرە پێچەوانەکەی لای ئێمە سەلمێنراوە، کە چەندین کاڵا و پێداویستی کە هاتنە ناوەوەیان لە دەروازەکانی هەرێم قەدەغە کراوە، بەڵام لە دەروازەکانی عێراق بەئاسانی دێتە ناوەوە و بە قاچاخ دەیهێننەوە هەرێمی کوردستان.
ئەگەر هەر کاڵا و کەلوپەلێک لەدەروازە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستانەوە بێتە ناوەوە بەهۆی جیاوازی پێناسی گومرگی کە لە هەرێم کەمتر بێت، لەبەرامبەردا نووسینگە گومرگییەکانی بازگەکانی حکوومەتی فیدراڵ جیاوازی پێناسە گومرگییەکەی لێ وەردەگرن، ئەو کاتەش زەرەرمەندی سەرەکی بازرگانان دەبن کە ئەوەش پێچەوانەی وتەکانی بەرپرسانی دەروازە سنوورییەکانی عێراقە.
3- لەسەر بابەتی یەکخستنی پێناسی گومرگی چەندینجار داوامان کردووە و ئامادە بووین بە لیژنە ئەو بابەتە چارەسەر بکەین، بەڵام حکوومەتی فیدراڵی لەو بابەتەش جدی نەبوون و نەهاتوونەتە پێش، کە ئەوەش بنەمایەکە بۆ جێبەجێکردنی سیستەمی (ئەسیکۆدا) یان هەر سیستەمێکی هاوبەش کە لە داهاتوودا کاری لەسەر بکرێت، لە ڕووی هونەرییشەوە ناکرێت دوو پێناسەی گومرگی جیاواز هەبێت لەژێر چەتری یەک سیستەمدا، پێشمان وایە جێبەجێکردنی سیستەمی (ئەسیکۆدا) هاوشێوەی پێناسەی گومرگی پێویستی بە گفتوگۆی دوولایەنە هەیە بۆ گەیشتن بە چوارچێوەیەکی کارکردنی هاوبەش لەو بوارەدا.
4- سەبارەت بەفەرمی ناساندنی دەروازەکانی هەرێمی کوردستان لەلایەن حکوومەتی فیدراڵەوە بەهەمانشێوە چەندینجار داواکراوە لە حکوومەتی فیدراڵ و دووپاتی دەکەینەوە چۆن پێشتر هاوکاری لیژنە و تیمەکانیان بووین بۆ ناساندن و دانپێدانانی ئەو دەروازانەی کە بەفەرمی لەلایەن حکوومەتی فیدراڵەوە نەناسێنراون، هەرچەندە ئەوەی ئێوە پێی ئەڵێن نافەرمی لای حکوومەتی هەرێم و کۆماری ئیسلامی ئێران و وڵاتی تورکیا فەرمین و دانپیانراون و سەرجەم ڕێکارەکانیان بڕیووە.
5- لەچەند ساڵی ڕابردوودا بەردەوام دەرگای دەروازە و گومرگ و خاڵە سنوورییەکانمان بەڕووی تیمە هاوبەشەکانی دیوانی چاودێری دارایی عێراق و هەرێمی کوردستان کراوە بووە و لە دوو ساڵی ڕابردوودا چەندینجار بەشێوەی مەیدانی ئەو تیمانە سەردانی دەروازە سنووریەکانیان کردووە و وردبینییان لە سەرجەم داتا و زانیارییەکانی تایبەت بەداهاتەکان کردووە، هاوکات مانگانە لە ڕاپۆرتی تەرازووی پێداچوونەوە وردەکاری سەرجەم داهاتەکان بۆ وەزارەتی دارایی حکوومەتی فیدراڵ خراوەتەڕوو.
بەڵام حکوومەتی فیدراڵ بەردەوام کاری لەسەر دروستکردنی کێشە و ئاستەنگی نوێ کردووە بۆ کەمبوونەوەی داهاتی گومرگ و خاڵە سنوورییەکان، کە خۆی دەبینێتەوە لە دانانی نووسینگەی گومرگی لە نێوان پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان و حکوومەتی فیدراڵ بەناوەکانی (ئەلسەد، چیمەن، دارەمان)، ئەوەش لە کاتێکدایە لە هیچ وڵاتێکی دنیا نییە لەسەر ڕێگای جوولەی بازرگانی دەروازەی سنووری و گومرگی تر هەبێت کاڵا و شمەکێکی هاوردەکراو دووجار گومرگ بکرێت، لە دەستوور و یاسای هیچ وڵاتێکیشدا ڕێگە بەو بابەتە نەدراوە، ئەوەش وای کردووە کە چەندین ئاستەنگ و کێشە بۆ هاتوچۆ و جموجوڵی بازرگانی لەنێوان هەرێمی کوردستان و پارێزگاکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق دروست ببێت، چونکە لەو نووسینگە گومرگییانە زۆر کات تەنانەت ئەگەر کەلوپەل و کاڵای بازرگانان بەهەمان ڕێژە و بەهای پێناسەی گومرگی عێراق گومرگ کرابێت، بەشێوازی جیا جیا پارەیان لێ وەردەگیرێت و ناچار دەکرێن ڕێڕەوی هاوردەکردنی کەلوپەل و کاڵا لە دەروازە سنوورییەکانی هەرێم و گەنجینەکانیان بگوازنەوە بۆ پارێزگاکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق لەمبارەیەوە ژوورە بازرگانییەکانی هەرێم شایەتی ئەو بابەتەن بە داتا و زانیاری ورد، تا ئەو نووسینگانە دانەنرابوو داهاتی گومرگ و خاڵە سنوورییەکانی هەرێم زۆر لە ئێستا زیاتر بوو، پێشمانوایە دانانی ئەو نووسینگانە سەرچاوەیەکی سەرەکی گەندەڵی دارایی و ئیدارییە کە بوونەتە بەشێک لە گەندەڵی گومرگی و سەرچاوەی وەرگرتنی بەرتیل.
هەر لە وتەکانیدا لەبەردەم پەرلەمانتاران سەرۆکی دەروازە سنوورییەکانی عێراق باس لە چەند پرسێک دەکات وەک مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم و داهاتى نەوتی بەسڕە، بەبیر جەنابیان دێنینەوە ناردنی پشکی هەرێم لە بوودجەی عێراق بە یاسا و دەستوور سەلمێنراوە نەک خێر و بەخشین بێت، ئەوەش لەکاتێکدایە سەرەڕای جێبەجێکردنی هەموو پابەندییەکان لەلایەن هەرێمی کوردستانەوە، بەڵام حکوومەتی فیدراڵ ماوەی 12 ساڵە فشارێکی بەردەوامی خستووەتە سەر قووت و مووچەی خەڵکی هەرێمی کوردستان لە کاتی سەرهەڵدانی شەڕی داعش مووچەی هەرێمتان بڕی، لەکاتێکدا پێشمەرگە شەڕی داعشی دەکرد و مووچەی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی داعشتان بە کۆپتەر دەنارد بەبێ ئەوەی یەک ڕۆژیش دوای بخەن، لە کاتی سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆڕۆنا کە وڵاتان هاوکارییان بۆ یەکتر دەنارد، بەڵام دەوڵەتی عێراقی فیدڕاڵ ڕێک لەو کاتەدا کە نرخی نەوت دابەزیبوو جوولەی بازرگانی و داهاتی ناوخۆ سفڕ بوو، مووچەی زیاتر لە یەک ملیۆن و 200 هەزار هاووڵاتی هەرێمی بڕی، تەنیا لە 7 ساڵی ڕابردوودا لە کۆی نزیکەی 94 ترلیۆن دینار کە پشکی هەرێم بووە تەنها 33 ترلیۆنتان بۆ هەرێم ناردووە کە دەکاتە مووچەی سێ ساڵی هەرێمی کوردستان، لە 12 ساڵی ڕابردوو بە بیانووی سیاسی هەر ساڵێک مووچەی چەند مانگێکی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستانتان نەناردووە، ساڵانی (2016-2027) هیچ مووچە و هیچ پارەیەکتان بۆ هەرێم نەناردووە و نەجەنابتان و نەڕای گشتی نەیزانی ئەو پارانە چیان لێ هات.
باسی داهاتی نەوتی بەسڕە دەکەن بۆ مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم، دەوڵەتی عێراق لەسەر نەوتی کەرکووک دامەزراوە کە نەوتی کوردستانە، ئەگەر حکوومەتێکی ڕەشید و دادپەروەر هەبووایە پێویست بوو قەرەبووی ماددی و مەعنەوی ئەو تاوانانە بکرایەتەوە کە حکوومەت و ڕژێمە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق بەرامبەر گەلی کورد ئەنجامیان داوە، لەوانە ئەنفال و کیمیاباران و تەعریب و تەرحیل و تەبعیس.
نەک وەک ئەوەی بەرپرسی دەروازە سنوورییەکانی عیراق بە چەواشەکارییەوە دەڵێت هەرێمی کوردستان سوودمەند بووە لە داهاتی نەوتی بەسڕە، جێی خۆیەتی بەبیریان بهێنینەوە کاتێک دەوڵەتی عیراق لەسەر نەوتی کەرکووک و کوردستان دەژیا نەوتی بەسڕە هەر بوونی نەبوو، ئێستا کێ قەرزاری کێیە!؟
ئەو کاتەی هەرێمی کوردستان بەشێوەی سەربەخۆ نەوتی دەفرۆشت و بۆ ماوەی 21 مانگ توانی بەبێ بەغداد مووچە بدات و ئیدارەی خەرجی و پێداویستییەکانى خۆى بدات، ئەوە دەسەڵاتدارانی عێراق بوون چاویان بەو پێشکەوتنانەی هەرێم هەڵنەهات و لەڕێی سکاڵاوە فرۆشتنی نەوتی هەرێمیان ڕاگرت، لە هەر ڕێگایەک بۆیان گونجابێت درێغییان نەکردووە بۆ لێدان لە ئابوورى هەرێمی کوردستان وخەڵکەکەی، پشکی هەرێمتان لە 17٪ کرد بە 12،67%، لەکاتێکدا بەپێی داتاکانی وەزارەتی پلاندانانی عێراق ڕێژەی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان لە 14٪ بوو، دوای سەرژمێریش 14،1 ٪.
ناکرێت پرسی مووچەی هەرێم کە مافێکی یاسایی و دەستووری فەرمانبەران و مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستانە ببێتە ئەو بابەتەی بۆ هەر کێشە و قەیرانێکی ئیداری و دارایی خۆیان بەرپرسانی حکوومەتی فیدراڵ پەنای بۆ ببەن و بیانەوێت شکستەکانی خۆیانی پێ دابپۆشن، نازانین چ بابەتێک هەیە مووچەی هەرێم بە سەرۆکی دەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراقەوە ببەستێتەوە، ئەگەر دابەزینی داهات بخەنە ئەستۆی هەرێم، ئەی دزی سەدە و دەستکاری پارەی سندووقی چاودێری کۆمەڵایەتی کێ لێی بەرپرسە !.
پرسی شەفافییەتی داهاتی گومرگ و دەروازە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان بابەتێکی جێی مزایەدە نییە و ورد و درشتی داهاتی گومرگ و دەروازەکانی هەرێم لەبەردەست وەزارەتی دارایی عێراقدایە، ئەوەش لە کاتێکدایە بەپێی وتەی وەزیری پێشووی دارایی عێراق کە لە چاوپێکەوتنێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاندبوو 90% داهاتی دەروازە سنوورییەکانی عێراق ناگەڕێتەوە بۆ خەزێنەی گشتی.
لەکۆتایدا ئامادەیی خۆمان بۆ سەلماندنی ئەو ڕاستییانەی سەرەوە دووپات دەکەینەوە و جەختیش دەکەینەوە لەلایەن هەر کەس و لایەن و بەرپرسێکەوە تۆمەتبار بکرێین بە مافی خۆمانی دەزانین ڕێکاری یاسایی بگرینەبەر.
ئهم بابهته 320
جار خوێنراوهتهوه
PM:04:33:16/01/2026